Veel (overheids-)organisaties zoeken naar mogelijkheden om integraler te werken. Het Integrale model voor Positieve Gezondheid en Leefomgeving biedt hiervoor een goed uitgangspunt. Het vormde de basis voor zowel het Brabants Model Positieve Gezondheid als voor het Overijssels Kompas Brede Welvaart.
Het Brabants Model Positieve Gezondheid
Om bij te dragen aan de Brabantse ambitie ‘drie gezonde levensjaren erbij voor elke Brabander in 2030’ ontwikkelde ik het Brabants Model Positieve Gezondheid. Dat gebeurde deels vanuit het Louis Bolk Instituut en deels vanuit Sjef Staps Consult, in samenwerking met de provincie Noord Brabant en met Charlotte Sederel. Het model is gebaseerd op het Integrale model voor Positieve Gezondheid en Leefomgeving. Het dient als afwegingskader binnen de context van de interne organisatie van de provincie Noord Brabant.
Het model is als volgt opgebouwd:
- Binnenste cirkel: de zes domeinen van Positieve Gezondheid
- Buitenrand: onderverdeling van de domeinen in thema’s die zijn gebaseerd op de provinciale onderwerpen
- De thema’s zijn opgedeeld in verschillende items die zijn uitgewerkt in een tabel (niet zichtbaar in de afbeelding).
Op basis van scores op item- en themaniveau ontstaat een gezamenlijk overzicht van positieve en negatieve effecten op gezondheid (zie onderstaande figuur).
Het model laat zien hoe gezondheid de afzonderlijke domeinen en programma’s verbindt en waar ze samen aan dezelfde doelen werken. Daarmee bevordert deze werkwijze bij uitstek integraal denken en handelen en het combineren van beleidsdoelen. Idealiter draagt één maatregel bij aan meerdere programmadoelen en is er sprake van wederkerigheid. Zo kan gezondheid bijvoorbeeld het belang van natuur versterken, en kan natuur bijdragen aan meer gezondheid.
Het model bouwt voort op het concept Positieve Gezondheid en op de specifieke thema’s en structuur van de provincie Noord-Brabant. Het is tot stand gekomen op basis van een inventarisatie van de verschillende beleidskaders, uitvoeringsagenda’s, literatuur en een groot aantal interne overleggen.
Het faciliteert het gesprek over vragen als:
- ‘Hoe kan dit voorstel bijdragen aan meer gezondheid voor de Brabander?’ en wederkerig:
- ‘Hoe kan gezondheid bijdragen aan de doelstelling van het voorstel?’
- ‘Waar liggen kansen voor synergie?’
Het doel van het model is om inzichtelijk te maken hoe de negen provinciale programma’s met hun voorstellen, projecten en subsidieregelingen kunnen bijdragen aan Positieve Gezondheid (health in all policies). Het is toepasbaar in alle fases van de beleidscyclus.
Het model blijkt een effectief hulpmiddel voor:
- Beleidsontwikkeling en het formuleren van subsidieregelingen en financieringsvormen
- Ontwerpprocessen en gebiedsontwikkeling: om gezondheid hierin te integreren
- Operationele besluitvorming: om gezondheid op tafel te houden
- Projecten: om de verbinding met gezondheid te versterken
- Het ontdekken van synergiemogelijkheden tussen thema’s, beleidsdoelen en taakstellingen
- Het vergroten van draagvlak voor voorstellen.
Het Overijssels Kompas Brede Welvaart
In samenwerking met de provincie Overijssel ontwikkelde ik het Overijssels Kompas Brede Welvaart. Hierin staan twee zaken centraal:
- De thema’s van Brede Welvaart
- De vier Rode Draden van de provincie Overijssel:
- Gezondheid
- Duurzaamheid
- Ruimtelijke kwaliteit
- Sociale kwaliteit.
Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden, nu, elders en later. De provincie gebruikt de Rode Draden om brede welvaart concreet mee te wegen in beleid en op basis daarvan keuzes te maken. De Rode Draden overlappen en versterken elkaar: ingrepen hebben vaak effecten op meerdere domeinen tegelijk. Het Kompas illustreert die samenhang en maakt het mogelijk om op basis daarvan onderbouwd integraal keuzes te maken.
Het Kompas helpt om met name aan de voorkant van plannen en projecten integraal in beeld te brengen welke waarde wordt gecreëerd en welke effecten keuzes hebben op andere domeinen. Het ondersteunt gesprekken tussen collega’s bij plannen door expliciet te maken waar kansen liggen, waar afruil zit en waar bijsturing nodig is. Hierdoor kan de impact van keuzes op mens en maatschappij expliciet worden meegenomen en onderbouwd. Daarmee draagt het Kompas ook bij aan bewustwording voor de mogelijkheden en toegevoegde waarde van integraal werken.
Het Kompas kan intern, provinciebreed worden ingezet om inzicht te verkrijgen in effecten en gewogen keuzes te maken bij:
- beleidsvorming,
- projecten en programma’s,
- portfoliosturing
- subsidies (voorwaarden, selectie en prioritering)
- vergunningverlening,
- inkoop en aanbesteding,
- reflectie en impactmeting van lopende activiteiten en achteraf
- bij gesprekken met externe partners bij plannen en voorstellen,
- etc.
Het Overijssels Kompas Brede Welvaart helpt de provincie om primair intern bij elke keuze zichtbaar te maken aan welke waarden wel en niet wordt bijgedragen. Daardoor ontstaat inzicht in de effecten van deze keuzes op de lange termijn. Het doel van het Kompas is om een praktisch afwegingskader te bieden én integraal werken te stimuleren, van plannen tot beleid en uitvoering.
Het Kompas is een dialooginstrument dat in alle fases van de beleidscyclus kan worden ingezet.
Het Overijssels Kompas Brede Welvaart is als volgt opgebouwd:
- Binnenste cirkel: de vier rode draden vormen de perspectieven waarmee we naar brede welvaart kijken: gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en sociale kwaliteit
- Buitenrand: de kwaliteitsambities van de rode draden
De kwaliteitsambities zijn opgedeeld in verschillende items, te vinden in de bijbehorende tabel.